سیاهمزگی کجاست؟ تاریخچه، جغرافیا، فرهنگ و روستاهای چهارگانه

مقدمه

گیلان سرزمینی است که در هر گوشه‌اش داستانی برای گفتن وجود دارد. از جلگه‌های برنج‌زار گرفته تا کوهپایه‌های مه‌آلود، از جنگل‌های انبوه هیرکانی تا رودخانه‌هایی که جان زمین را تازه می‌کنند. اما در میان همه‌ی این زیبایی‌ها، نامی خاص همچنان در ذهن بسیاری از گیلانی‌ها و حتی گردشگران باقی مانده است: سیاهمزگی یا همان «سیاه‌مزگی». البته در زبان تالشی نام سیامزگی درست است.

این نام برای بعضی‌ها یادآور پنیر محلی خوش‌طعم است، برای برخی دیگر تداعی‌کننده‌ی روستاهای بکر و مردمانی خون‌گرم، و برای عده‌ای هم بخشی از تاریخ پر فراز و نشیب گیلان. در این مقاله، می‌خواهیم سیاهمزگی را از زوایای مختلف بررسی کنیم: ریشه‌ی نام، موقعیت جغرافیایی، روستاهای چهارگانه، زبان و فرهنگ مردم، ظرفیت‌های کشاورزی و دامپروری، صنایع‌دستی، گردشگری و حتی جایگاه سیاهمزگی در تاریخ.

این متن به‌گونه‌ای نوشته شده که هم برای خوانندگان محلی آشنا باشد و هم برای کسانی که اولین بار نام سیاهمزگی را می‌شنوند.

۱. ریشه‌شناسی نام «سیاهمزگی»

نام‌گذاری یک منطقه همیشه در دل خود رازهایی تاریخی دارد. واژه‌ی «مزگی» یا «مزگت» در پارسی باستان به معنی «پرستشگاه» یا «خانه‌ی مزدا» آمده است. بنابراین، «سیاهمزگی» می‌تواند به معنی «پرستشگاه سیاه» یا «مسجد سیاه» باشد. در منابع محلی، گاهی گفته می‌شود که این نام به دلیل وجود یک بنای مذهبی قدیمی با سنگ‌های تیره‌رنگ به این روستا داده شده است.

اما نکته‌ی جالب اینجاست که در زبان تالشی، که هنوز در سیاهمزگی رواج دارد، تلفظ و معنای این واژه به نوعی بازمانده‌ای از گذشته‌های بسیار دور است. بنابراین حتی نام روستا، خودش بخشی از تاریخ زنده‌ی گیلان محسوب می‌شود.

۲. موقعیت جغرافیایی

منطقه ویژه گردشگری سیاهمزگی از توابع بخش احمدسرگوراب شهرستان شفت قرار دارد. مختصات جغرافیایی آن در حدود ۳۷ درجه و ۲ دقیقه عرض شمالی و ۴۹ درجه و ۱۷ دقیقه طول شرقی است. ارتفاع این منطقه حدود ۲۳۶ متر از سطح دریا است؛ یعنی نه در جلگه‌ی صاف شمال و نه در کوهستان‌های مرتفع، بلکه در حد واسطی که هم از رطوبت جلگه بهره می‌برد و هم از خنکی کوهپایه.

این موقعیت باعث شده تا سیاهمزگی از نظر آب‌وهوایی شرایطی معتدل و مطبوع داشته باشد. زمستان‌ها نسبتا سرد و بارانی‌اند و تابستان‌ها خنک‌تر از شهرهای جلگه‌ای مثل رشت. همین ویژگی اقلیمی، بستر مناسبی برای کشاورزی متنوع و دامداری فراهم کرده است.

۳. روستاهای چهارگانه سیاهمزگی

سیاهمزگی فقط یک روستا نیست بلکه مجموعه‌ای از چهار روستا است که هویت واحدی پیدا کرده‌اند:

• علی‌سرا: روستایی با قدمت تاریخی، خانه‌هایی با معماری چوبی و باغ‌های پرثمر.

• توسَه: در دو بخش توسه پااین و توسه بالا معروف به روستای سرسبز با مزارع چای و محل دفن آقا سید رضی.

• خرم‌کش: روستایی که نامش به‌معنی «جاویدان شاد» است و طبیعتی سرسبز و باصفا دارد. که آبشار معروف دودوزن در این روستا قرار دارد.

• مزگدا: که از همه ده های دیگر سیاهمزگی کوهستانی تر و مرتفع تر می باشد و خود شامل چند پارچه آبادی دیگر مثل: خشکوه، ایسگره، دیگاه و … است، هسته‌ی اصلی نام سیاهمزگی از آن گرفته شده است.

این چهار روستا با همدیگر شبکه‌ای اجتماعی و فرهنگی می‌سازند که نمونه‌ای عالی از همزیستی روستایی در گیلان است.

۴. جمعیت و زبان مردم

طبق سرشماری سال ۱۳۸۵، جمعیت سیاهمزگی حدود ۱۴۲۵ نفر بوده است. اما در سرشماری سال ۱۳۹۵، آمار جمعیت کمتر (حدود ۸۲۰ نفر) گزارش شد. این کاهش جمعیت می‌تواند نتیجه‌ی مهاجرت جوانان به شهرهای بزرگ‌تر برای کار و تحصیل باشد.

زبان غالب مردم سیاهمزگی تالشی است. تالشی یکی از زبان‌های ایرانی شمال‌غربی است که ریشه در زبان‌های باستانی دارد و از نظر ساختار دستوری و واژگان بسیار غنی است. در کنار تالشی، گویش گیلکی و فارسی نیز در گفت‌وگوی روزمره‌ی مردم استفاده می‌شود.

۵. تاریخچه و جایگاه فرهنگی

سیاهمزگی در تاریخ معاصر ایران نیز جایگاه خود را داشته است. برخی شخصیت‌های مهم از این منطقه برخاسته‌اند. مثلا نقدعلی سیاهمزگی و غلامعلی مجاهد از چهره‌های مرتبط با نهضت جنگل میرزا کوچک‌خان بودند. همچنین سید رضی رفیعی، روحانی و آموزگار دینی، از این منطقه برخاست.

این حضور نشان می‌دهد که سیاهمزگی تنها یک روستای کشاورزی نبوده بلکه در تحولات اجتماعی و سیاسی گیلان نیز نقشی ایفا کرده است.

۶. اقتصاد محلی: کشاورزی و دامپروری

اهالی سیاهمزگی از گذشته تا امروز به کشاورزی و دامپروری مشغول بوده‌اند. برنج‌کاری، چای‌کاری، باغداری و پرورش دام از فعالیت‌های اصلی اقتصادی هستند.

دامداری در این منطقه سنتی است و بیشتر گوسفند، بز و گاو پرورش داده می‌شود. همین موضوع باعث شهرت پنیر سیاهمزگی شده است که در ادامه به آن خواهیم پرداخت.

۷. پنیر سیاهمزگی؛ میراث خوراکی گیلان

اگر از یک گیلانی بپرسید چه چیزی بیشتر از همه نام سیاهمزگی را زنده نگه داشته، احتمالاً اولین پاسخی که می‌شنود «پنیر سیاهمزگی» است. این پنیر که با ترکیب شیر بز و گوسفند تهیه می‌شود، در مشک‌های پوستی ذخیره و عمل می‌آید. نتیجه‌ی این فرآیند، پنیری است با طعم تند و منحصر‌به‌فرد که هیچ جای دیگری نظیر ندارد.

در گذشته، بخش بزرگی از پنیر مصرفی شفت، فومن، صومعه‌سرا، حتی رشت و زنجان از سیاهمزگی تأمین می‌شد. هنوز هم وقتی نام «پنیر سیاهمزگی» را در بازار می‌شنوی، بسیاری از خریداران حاضرند مبلغ بیشتری برای خریدنش بپردازند، چون می‌دانند با یک محصول اصیل و سالم روبه‌رو هستند.

۸. صنایع‌دستی و هنرهای بومی

زندگی روستایی در سیاهمزگی همیشه با دست‌رنج مردم همراه بوده است. زنان روستا در گذشته بیشتر به بافتن جوراب پشمی، کت و شلوار، گلیم و جاجیم مشغول بودند. این صنایع‌دستی علاوه بر جنبه‌ی اقتصادی، بخشی از هویت فرهنگی منطقه محسوب می‌شوند.

همچنین حصیربافی و چوب‌تراشی از دیگر هنرهای رایج در میان اهالی بوده است. اگرچه امروزه این صنایع‌دستی کمتر رونق دارند، اما هنوز هم می‌توان در برخی خانه‌ها و کارگاه‌های کوچک آثار زیبای دست‌ساز را یافت.

۹. آداب و رسوم محلی

در سیاهمزگی، جشن‌ها و آیین‌های سنتی هنوز جایگاه خود را دارند. جشن نوروز، با آیین‌های ویژه مثل «نوروزبل» یا آتش‌افروزی محلی برگزار می‌شود. عروسی‌های سنتی با موسیقی تالشی، رقص‌های گروهی و لباس‌های رنگارنگ همراه است.

مراسم مذهبی مانند محرم نیز با شور و شکوه خاصی برگزار می‌شود. این آیین‌ها نشان می‌دهد که مردم سیاهمزگی در عین زندگی ساده‌ی روستایی، فرهنگ غنی و پرشوری دارند.

۱۰. گردشگری و جاذبه‌های طبیعی

سیاهمزگی در دل جنگل‌های هیرکانی قرار دارد و همین کافی است تا به یک مقصد جذاب برای طبیعت‌گردان تبدیل شود. نزدیکی آن به آبشار دودوزن باعث شده گردشگران زیادی به این منطقه بیایند. مسیرهای کوهپیمایی و طبیعت‌گردی، پوشش گیاهی متنوع، پرندگان و چشم‌اندازهای زیبا همه از جذابیت‌های این منطقه‌اند.

امکان راه‌اندازی اقامتگاه‌های بوم‌گردی در این روستاها وجود دارد و در سال‌های اخیر برخی خانواده‌ها شروع به پذیرش گردشگر کرده‌اند.

۱۱. چالش‌ها و آینده سیاهمزگی

با وجود تمام ظرفیت‌ها، سیاهمزگی با مشکلاتی مانند مهاجرت جوانان، کاهش جمعیت، کمبود زیرساخت گردشگری و فرسایش فرهنگی روبه‌رو است. اگر برنامه‌ریزی درستی صورت گیرد، این منطقه می‌تواند هم به رونق اقتصادی برسد و هم میراث فرهنگی خود را حفظ کند.

جمع‌بندی

سیاهمزگی فقط یک نقطه روی نقشه نیست؛ بلکه ترکیبی از تاریخ، فرهنگ، زبان، طبیعت و تولیدات محلی است. از پنیر بی‌نظیرش تا جنگل‌های انبوه و مردم خونگرمش، همه دست‌به‌دست هم داده‌اند تا این منطقه به یکی از گوهرهای پنهان گیلان تبدیل شود.

سؤالات متداول (FAQ)

۱. سیاهمزگی کجاست؟
سیاهمزگی روستایی در دهستان احمدسرگوراب از بخش احمدسرگوراب شهرستان شفت در استان گیلان است.

۲. چرا به این روستا سیاهمزگی می‌گویند؟
نام «مزگی» به معنای پرستشگاه یا مسجد است و سیاهمزگی به معنی «مسجد سیاه» یا «پرستشگاه سیاه» تفسیر می‌شود.

۳. مردم سیاهمزگی به چه زبانی صحبت می‌کنند؟
بیشتر اهالی به زبان تالشی صحبت می‌کنند، اما فارسی و گیلکی نیز رایج است.

۴. مهم‌ترین محصول سیاهمزگی چیست؟
پنیر سیاهمزگی مشهورترین محصول منطقه است که با روش سنتی و ترکیب شیر بز و گوسفند تولید می‌شود.

۵. جاذبه‌های گردشگری نزدیک سیاهمزگی چیست؟
آبشار دودوزن، جنگل‌های هیرکانی، مسیرهای کوهپیمایی و طبیعت بکر از مهم‌ترین جاذبه‌ها هستند.